* ( طُغْياناً وَكُفْراً ) * ، مفعول دوم * ( يُرْهِقَهُما ) * نباشد ، بل نصب او بر مفعول له باشد ، اى لطغيانه و كفره ، و روا بود كه نصب او بر تمييز بود بر اين . * ( فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما ) * ، خواستيم تا خداى تعالى بدل بدهد مادر و پدر او را از او بهتر . اهل مدينه و ابو عمرو خواندند : به تشديد من التّبديل اين جا و در سورة النّحل و در سورة القلم . و باقى قرّاء به تخفيف ، من الابدال ، و هما لغتان معنا هما واحد ، يقال : ابدله اللَّه بكذا و كذا ، و بدّل به كذا . * ( خَيْراً مِنْه زَكاةً ) * ، اى صلاحا و طهارة . * ( وَأَقْرَبَ رُحْماً ) * ، اى اوصل للرّحم . و ابو جعفر و يعقوب خواندند : رحما به ضمّتين ، و باقى قرّاء به سكون « حا » و هما لغتان : كالعمر و العمر و الرّعب و الرّعب ، و نصب هر دو بر تمييز است ، يعنى كسى كه از او به اسلام و شعار او آراسته‌تر باشد . و در صلت رحم اشتهار كرده‌تر ( 1 ) ، قال الشّاعر في الرّحم : و لم تعوّج رحم من تعوّجا و قال : يا منزل الرُّحم الى ادريس و بعضى اهل لغت فرق كردند ميان ابدال و تبديل ، گفتند : ابدال ، بدل به جاى اوّل نهادن باشد ، و تبديل تغيير چيز باشد عمّا هو عليه . و بعضى گفتند : فرقى نيست ، و اين جا فرق نيست دليلش قوله : وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ . . . ( 2 ) ، لابد آيت اوّل بر جاى نباشد به نسخ . فامّا قوله : . . . بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها ( 3 ) . قوّت قول اوّل باشد براى آن كه جلد همان باشد كه » تا عذاب نا مستحق نبود . عبد اللَّه عبّاس گفت : * ( أَقْرَبَ رُحْماً ، ) * ابرّ ( 5 ) بوالديه ، با مادر و پدر نيكوكارتر . فرّاء گفت : اى اقرب ان يرحماه ، و نزديكتر به آن كه مادر و پدر را بر او رحمت و شفقت باشد . و ابن جريج همين گفت ، و رحم از رحمت گفتند نه از رحم ، يعنى فرزندى دهد ايشان را كه مادر و پدر او را دوستتر دارند از اين يكى . جعفر بن محمّد الصّادق - عليه السّلام - گفت عن ابيه - از پدرش باقر - عليه السّلام - كه : خداى تعالى مادر و پدر را به بدل آن پسر متخلف دخترى بداد كه

--> ( 1 ) . آج ، لب : اشهاد كرده‌تر : چاپ مرحوم شعرانى ( 7 / 365 ) : اجتهاد كرده‌تر . ( 2 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 101 . ( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 56 . ( 4 ) . آج ، لب باشد . ( 5 ) . آب ، آز : ابن ، به قياس با نسخهء آج ، تصحيح شد .